Herkes için tek bir doğru terapist var mı?
Psikolog ararken çoğu kişi bir sıralama bulmayı umar. Oysa psikoterapide belirleyici olan bir listenin başındaki isim değil; eğitimli, etik kurallara bağlı ve ihtiyacınıza uygun bir uzmanla güvene dayalı bir çalışma ilişkisi kurabilmektir. Araştırmalar terapistler arasında sonuç farkları olduğunu ve terapötik ittifakın değişimde önemli rol oynadığını gösteriyor. Ancak bu farklar reklam diliyle değil, aşağıdaki ölçütlerle anlaşılır.
1. Eğitim ve unvan: Kiminle görüşüyorsunuz?
İlk bakılacak şey, uzmanın temel mesleği ve psikoterapi eğitimidir:
- Hangi bölümden mezun olduğu (psikoloji, PDR, tıp) ve lisansüstü eğitimi
- Psikoterapi alanında aldığı eğitimler: hangi yaklaşım, hangi kurum, ne ölçüde uygulamalı
- Kullandığı unvanın neyi ifade ettiği
Unvanlar sık karıştırılır; farkları psikolog, psikiyatrist ve diğer meslekler sayfasında tablo hâlinde bulabilirsiniz. Bir uzmana eğitimini ve belgelerini sormak saygısızlık değildir; işini özenle yapan bir uzman bu soruları açıklıkla yanıtlar.
2. Süpervizyon: Terapist kendi çalışmasını dışarıdan değerlendirmeye açık mı?
Süpervizyon, terapistin vakalarını, danışanın kimliğini açığa çıkarmadan daha deneyimli bir meslektaşıyla düzenli olarak gözden geçirmesidir. Psikoterapi eğitiminin temel parçasıdır; deneyimli terapistler için de kör noktaları fark etmenin yollarından biridir. “Süpervizyon aldınız mı, hâlâ alıyor musunuz?” sorusu, terapistin kendi çalışmasını sorgulamaya açık olup olmadığını anlamanıza yardım eder.
3. Alan deneyimi: Sizin konunuzla çalışıyor mu?
Her terapist her konuda ve her yaş grubuyla çalışmaz. NIMH, terapistin ilgili yaş grubu ve sorunla deneyimi olup olmadığını sormayı önerir. Örneğin:
- Küçük bir çocuk için çocuk ve oyun terapisi eğitimi almış bir uzman
- Bir ilişki sorunu için çift terapisi alanında yetişmiş bir terapist
- Travma sonrası güçlükler için travma odaklı yöntemlerde eğitimli bir uzman
Bir terapistin her konuda uzman olduğunu söylemesi, sınırlarını gözetmediğinin işareti olabilir. Kendi alanı dışındaki bir konuda sizi başka bir meslektaşına yönlendirmesi ise güven verici bir davranıştır.
4. Etik kurallar: Hangi ilkelere bağlı?
Ruh sağlığı meslekleri, danışanı korumak için ayrıntılı etik kurallarla çalışır. APA'nın etik kuralları örnek alınırsa başlıcaları şunlardır:
- Gizlilik: Konuşulanlar korunur, sınırları baştan açıklanır (bkz. terapide gizlilik).
- Bilgilendirilmiş onam: Terapinin nasıl yürüyeceği, ücret ve iptal kuralları ile gizliliğin sınırları size başlangıçta anlatılır.
- Çoklu ilişkiden kaçınma: Terapist, danışanıyla aynı anda arkadaşlık, iş ya da duygusal bir ilişki kurmaz.
- Dürüst tanıtım: Eğitim, deneyim ve sonuçlar hakkında yanıltıcı ifadeler kullanılmaz; terapisi süren danışanlardan tavsiye yorumu istenmez.
İlk görüşmede hangi soruları sorabilirsiniz?
İlk görüşme, sizin de terapisti tanıdığınız bir görüşmedir. NIMH'nin önerilerinden de yararlanarak derlediğimiz sorular:
- Hangi eğitimleri aldınız, hangi unvanla çalışıyorsunuz?
- Yaşadığıma benzer konularda ve benim yaş grubumla deneyiminiz var mı?
- Hangi yaklaşımla çalışıyorsunuz ve bunun benim için uygun olduğunu neden düşünüyorsunuz?
- Hedeflerimizi nasıl belirleyeceğiz, ilerlemeyi nasıl değerlendireceğiz?
- İlerlemediğimizi düşünürsem bunu nasıl konuşabiliriz?
- İlaç gerekebileceğini düşünürseniz nasıl bir yol izliyorsunuz?
- Gizlilik nasıl sağlanıyor, sınırları neler?
- Randevu iptali, ücret ve görüşmeler arasında iletişim kuralları nelerdir?
İlk görüşmenin genel akışını merak ediyorsanız ilk seans sayfasına bakabilirsiniz.
Uyum: Bu terapistle çalışabilir miyim?
Eğitim ve deneyim gerekli koşullardır, ama tek başına yeterli değildir. Terapötik ittifakın kurulup kurulmadığını kendinize şu sorularla sorabilirsiniz:
- Anlattıklarımı dikkatle dinlediğini ve anladığını hissettim mi?
- Ona katılmadığımı rahatça söyleyebilir miyim?
- Neyin üzerinde çalışacağımız konusunda ortak bir anlayışa vardık mı?
- Yargılandığımı ya da küçümsendiğimi hissettim mi?
İlk görüşmelerde gerginlik hissetmek olağandır; zor konuları konuşmak rahatsızlık yaratabilir ve bu, uyumsuzluk anlamına gelmez. Ancak bir süre sonra hâlâ anlaşılmadığınızı hissediyorsanız bunu terapistinizle konuşun. NIMH de makul bir süre sonunda ilerleme görmeyen kişilere önce bunu terapistleriyle konuşmalarını, gerekirse başka bir uzman ya da yaklaşımı değerlendirmelerini önerir.
Hangi davranışlar uyarı işaretidir?
- Mucize ya da garanti vaadi: “Bende herkes iyileşir”, “garantili sonuç” gibi ifadeler. Psikoterapinin sonucu birçok etkene bağlıdır; dürüst bir uzman sonuç vaat etmez.
- Süre garantisi: Sizi henüz tanımadan, değişimin belirli sayıda görüşmede ya da belirli bir tarihte tamamlanacağını söylemek.
- Sınır ihlali: Romantik ya da cinsel yakınlaşma, arkadaşlık ya da iş teklifi, seans dışında kişisel buluşma ısrarı, sizden borç ya da iyilik istemek.
- Seansı kendine ayırmak: Görüşmelerin büyük bölümünde terapistin kendi sorunlarını anlatması.
- Gizliliği hafife almak: Başka danışanlardan tanınabilecek biçimde söz etmek.
- Değer dayatmak: Sizi yaşam tarzınız, inancınız ya da tercihleriniz nedeniyle yargılamak ya da değiştirmeye çalışmak.
- Yetkisi dışında yönlendirmek: Hekim olmayan birinin ilacınızı bırakmanızı söylemesi.
- Kaçamak yanıtlar: Eğitim, unvan ve ücret sorularının geçiştirilmesi.
Üstünlük iddialarına neden temkinli yaklaşmalı?
“Adanın bir numarası”, “tek gerçek uzman” ya da “binlerce başarılı vaka” gibi ifadeler psikoterapinin doğasıyla bağdaşmaz. Birincisi, böyle bir sıralamayı yapacak nesnel bir ölçüt yoktur. İkincisi, etik kurallar ruh sağlığı uzmanlarının yanıltıcı ya da abartılı tanıtım yapmamasını ve terapisi süren danışanlardan tavsiye yorumu istememesini öngörür. Üçüncüsü, danışanlar gizlilik kaygısıyla deneyimlerini paylaşmayabilir; bu yüzden yorum sayısı ve yıldızlar ancak sınırlı bir fikir verir.
Bu ilke, bu rehberi yayımlayan merkez için de geçerlidir. Seçiminizi bir iddiaya göre değil, yukarıdaki ölçütlere ve ilk görüşmedeki deneyiminize göre yapmanızı öneririz. Holistik Psikoterapi'de çalışan uzmanların eğitim bilgilerini merkezin hakkımızda sayfasında bulabilirsiniz.